Przejdź do treści

Polski papier z jedwabiu

Prof. Anna Do­rota Po­tocka z war­szaw­skiej Aka­demii Sztuk Pięk­nych jest współ­twór­czynią praw­dziwej in­no­wacji ar­ty­stycznej i kon­ser­wa­tor­skiej – ob­ję­tego ochroną pa­ten­tową pa­pieru jedwabnego.

Pa­piery na­zy­wane po­pu­larnie bi­buł­kami ja­poń­skimi lub pa­pie­rami je­dwab­nymi, wy­wo­dzące się z technik sto­so­wa­nych na Da­lekim Wscho­dzie, zwią­za­nych z tra­dy­cyj­nymi spo­so­bami two­rzenia dzieł sztuki na je­dwa­biach i pa­pie­rach czer­pa­nych, wy­ko­rzy­sty­wano za­wsze do prac ar­ty­stycz­nych i kon­ser­wa­tor­skich przy obiek­tach za­byt­ko­wych, po­cząwszy od ma­lar­stwa ścien­nego po de­li­katne tka­niny je­dwabne. Współ­czesne pa­piery gampi, kozo czy mit­su­mate, któ­rych nazwy wy­wodzą się od nazw ro­ślin z któ­rych wy­od­ręb­niono włókna ce­lu­lo­zowe do ich wy­twa­rzania, ze względu na bardzo niską gra­ma­turę, poza nazwą, nie mają nic z je­dwa­biem wspólnego.

Ja­poń­skie bibułki

Są to pa­piery wy­twa­rzane z włó­kien ro­ślin­nych, nie sto­so­wa­nych w prze­my­sło­wych me­to­dach pro­dukcji tek­sty­liów. Na­leżą do nich m.in. włókna po­zy­ski­wane z ły­kowej war­stwy kory morwy pa­pier­ni­czej (Bro­us­so­netia pa­py­ri­fera Vent.), ro­śliny krze­wia­stej wy­stę­pu­jącej głównie w Chi­nach, Korei oraz Ja­ponii. Ro­ślina ta bę­dąca od dawna źró­dłem do­sko­na­łego su­rowca do rę­ko­dziel­ni­czego wy­robu pa­pieru, w Chi­nach okre­ślana jest mianem: ku, a w Ja­ponii znana jest jako: kozo. Do wy­twa­rzania bi­bułek ja­poń­skich wy­ko­rzy­sty­wane są także włókna ma­nili, znane rów­nież pod nazwą abaka, po­zy­ski­wane z liści ba­nana włók­ni­stego (Musa te­xtilis) – wiecznie zie­lonej, wie­lo­let­niej ro­śliny tro­pi­kalnej upra­wianej przede wszystkim na Filipinach.

Na pomoc znisz­czonym dziełom

Pa­pier je­dwabny, stwo­rzony przez pol­skich wy­na­lazców (Annę Po­tocką, Ma­rzannę Mar­cin­kowską, Hen­ryka Go­nerę) ob­jęty ochroną pa­ten­tową, jest cał­ko­witą no­wo­ścią na świa­towym rynku wy­robów pa­pier­ni­czych. Po­mysł wy­two­rzenia tego typu ma­te­riału za­wie­ra­ją­cego duży udział włó­kien je­dwabiu (około 70%), zro­dził się w śro­do­wisku kon­ser­wa­torów dzieł sztuki, którzy po­szu­ki­wali no­wych metod wzmac­niania i uzu­peł­niania ubytków w znisz­czo­nych tka­ni­nach jedwabnych.

Prze­strze­ganie współ­cze­snej za­sady kon­ser­wacji, po­le­ga­jącej na uży­waniu ma­te­riałów kon­ser­wa­tor­skich za­wie­ra­ją­cych te same su­rowce, z któ­rych zo­stały wy­ko­nane obiekty za­byt­kowe, pro­wa­dził do pro­stego wniosku, że rów­nież i pa­pier prze­zna­czony do kon­ser­wacji tkanin je­dwab­nych po­wi­nien być wy­two­rzony z ta­kich sa­mych włó­kien. Po­stulat ten nie zna­lazł do­tych­czas prak­tycz­nego za­sto­so­wania, po­nieważ włókna je­dwabiu z uwagi na swoją bu­dowę che­miczną, bez spe­cja­li­stycz­nych za­biegów nie wy­ka­zują wła­sności pa­pie­ro­twór­czych. Pod­sta­wowym celem badań stało się więc uzy­skanie ma­te­riału zbu­do­wa­nego z ta­kich sa­mych włó­kien jak tka­nina je­dwabna, ale ze­spo­lo­nego w od­mienną strukturę.

Wy­trzy­mały, od­porny, miękki i gładki

W wy­niku ana­lizy funkcji jakie po­wi­nien speł­niać nowy pro­dukt usta­lono pod­sta­wowy ze­staw wła­sności opi­su­jący te wy­ma­gania. Były to: gra­ma­tura, wy­trzy­ma­łość me­cha­niczna w stanie su­chym i po na­mo­czeniu, sta­tecz­ność wy­mia­rowa, sta­bilne wła­sności optyczne, od­por­ność na sta­rzenie, od­po­wiednia mięk­kość i gład­kość w dotyku.

Pod­jęte w 1999 roku prace ba­dawcze, na Wy­dziale Kon­ser­wacji Dzieł Sztuki Aka­demii Sztuk Pięk­nych w War­szawie we współ­pracy z In­sty­tutem Ce­lu­lo­zowo Pa­pier­ni­czym w Łodzi za­koń­czono suk­cesem w 2006 roku. Dzięki opra­co­waniu i opa­ten­to­waniu no­wa­tor­skiej tech­no­logii uru­cho­miono pro­dukcję tego uni­kal­nego pa­pieru. Jego uni­wer­sal­ność po­twier­dziły pierwsze próby za­sto­sowań w kon­ser­wacji dzieł sztuki i twór­czości artystycznej.

No­wa­torska tech­no­logia po­zwo­liła także na wy­two­rzenie pa­pierów o cha­rak­terze uni­ka­towym (fak­tu­ral­nych), prze­zna­czo­nych do spe­cja­li­stycz­nych technik ar­ty­stycz­nych (gra­fika, ma­lar­stwo), także w ukła­dzie dwu­stronnym – wi­doczny awers i re­wers dzieła.

W li­te­ra­turze przed­miotu brak jest do­tych­czas do­nie­sień na temat wy­ko­rzy­stania włó­kien je­dwabiu na­tu­ral­nego w tech­no­logii wy­twa­rzania cien­kich pa­pierów do celów kon­ser­wa­tor­skich. Bardzo rzadko spo­tyka się także pa­piery za­wie­ra­jące w swojej struk­turze włókna je­dwabiu. Nie­wielki udział tych włó­kien za­wie­rają je­dynie nie­które ro­dzaje ręcznie czer­pa­nych pa­pierów ar­ty­stycz­nych wy­so­kiej jakości.

Przy­datny papier

Moż­li­wości za­sto­so­wania pa­pieru są róż­no­rodne. Do­tyczy to za­równo twór­czości ar­ty­stycznej z uży­ciem no­wego pod­łoża, jak i kon­ser­wacji tkanin je­dwab­nych z uży­ciem no­wego ma­te­riału. Pod­kle­janie obiektów ar­ku­szami pa­pieru, uzu­peł­nianie ubytków tkanin za­równo w po­staci wy­pro­fi­lo­wa­nych łatek jak i płynną masą je­dwabną na sto­łach ni­sko­ci­śnie­nio­wych, po­zwala na opra­co­wy­wanie du­żych po­wierzchni tkanin i ich sta­bi­li­zację. „Far­bo­wanie w masie” pa­pie­rowej, umoż­liwia szybszy dobór od­po­wiednio wy­ty­po­wa­nego ko­lo­ry­stycznie pod­kładu wzmac­nia­ją­cego tka­ninę ory­gi­nalną. Po­zwala to na stwo­rzenie całej pa­lety od­cieni pa­pieru o ko­lo­ry­styce i in­ten­syw­ności zbli­żonej do tkanin za­byt­ko­wych. In­te­re­su­jąca wy­daje się także moż­li­wość nie­znacz­nego ob­ni­żenia lub mo­dy­fi­kacji stopnia pH bez szkody dla pa­pieru je­dwab­nego, a z ko­rzy­ścią dla za­byt­ko­wych tkanin je­dwab­nych. Daje to kon­ser­wa­torom większą moż­li­wość ma­newrów w wy­ko­rzy­staniu tego no­wego materiału.

Próby ar­ty­styczne i kon­ser­wa­tor­skie po­twier­dziły bardzo dobre wła­ści­wości no­wego ma­te­riału. Pa­pier rów­no­miernie chłonął różne media, w tym klaj­ster, do­brze przy­legał do tka­niny, nie roz­ciągał się, po wy­schnięciu nie po­wo­dował po­fa­lowań, od­kształceń ani skurczu po­wierzchni. Dzieła pod­da­wano oglę­dzinom na prze­strzeni 12 mie­sięcy. Ba­dania sta­rze­niowe jakim pod­dano pro­dukt za­równo na sucho jak i mokro po­twier­dziły jego dobre parametry.

Na­grody

Wy­niki działań ar­ty­stycz­nych i kon­ser­wa­tor­skich pre­zen­to­wano na wielu wy­sta­wach w kraju m.in. w Mu­zeum Sztuki i Tech­niki Ja­poń­skiej Manggha w Kra­kowie, w Ga­lerii PKOL w War­szawie, Mu­zeum Hi­sto­rycznym w War­szawie oraz za­gra­nicą w Ka­oh­siung na Tajwanie.

No­wa­torska tech­no­logia i sam pa­pier, jako pro­dukt fi­nalny, zo­stał do­ce­niony przez za­gra­nicz­nych eks­pertów. Wy­na­lazek na­gro­dzono w 2010 roku brą­zowym me­dalem na Mię­dzy­na­ro­dowej Wy­stawie Wy­na­laz­czości KIWIE w Seulu, srebrnym me­dalem na Mię­dzy­na­ro­dowej Wy­stawie Wy­na­lazków IENA w No­rym­berdze oraz złotym me­dalem na Mię­dzy­na­ro­dowej War­szaw­skiej Wy­stawie Wy­na­lazków IWIS. W 2011 roku mię­dzy­na­ro­dowe jury przy­znało tej no­wa­tor­skiej tech­no­logii pierwszą na­grodę i złoty medal na I Świa­towej Wy­stawie In­no­wa­cyj­ności w Kul­turze w Ka­oh­siung na Tajwanie.

Bi­blio­grafia

Pa­tent nr Pl 191886,Sposób wy­twa­rzania pa­pie­ro­po­dob­nego ma­te­riału za­wie­ra­ją­cego włókna je­dwabiu naturalnego

A.D.Potocka, Pa­pier je­dwabny jako nowy ma­te­riał kon­ser­wa­torski, „Ochrona Za­bytków’ 2001, nr 2, s.170–173.

J.Dąbrowski, H. Go­nera, W. Mach­nowski, M.Marcinkowska, A. Po­tocka, H. Wrzosek, Nowe za­sto­so­wanie je­dwabiu na­tu­ral­nego, Prze­gląd Włó­kien­niczy 7/​2006, s.29–32,

A.Potocka, Pa­pier biał­kowy– nowy ma­te­riał kon­ser­wa­torski za­wie­ra­jący włókna je­dwabiu – do kon­ser­wacji obiektów zabytkowych,[w:] Pro­ble­ma­tyka roz­war­stwiania ma­lo­wideł ścien­nych i szta­lu­go­wych w świetle do­tych­cza­so­wych do­konań, Kraków, 2007, ASP, Wy­dział Kon­ser­wacji i Re­stau­racji Dzieł Sztuki, s.271–282.

Autor: Prof. Anna Do­rota Potocka

Powiązane materiały: