Przejdź do treści

Kopernik już u Mendelejewa

Na dru­ko­wa­nych od li­sto­pada ta­bli­cach przed­sta­wia­ją­cych układ okre­sowy pier­wiastków po­jawią się trzy nowe nazwy. Pier­wia­stek o liczbie ato­mowej 110 – darm­stad­tium (Ds), 111-​roentgenium (Rg) oraz 112 – co­per­ni­cium (Cn), które otrzy­mało tę nazwę na cześć Mi­ko­łaja Ko­per­nika. Kto i dla­czego uho­no­rował w ten sposób pol­skiego astro­noma do­wiecie się poniżej.

Zna­nych jest 118 pier­wiastków, 6 jest jeszcze bez nazwy, ale w ko­lejce na le­ga­li­zacje i ofi­cjalną nazwę na ta­blicy Men­de­le­jewa już cze­kają pier­wiastki o liczbie ato­mowej 114 i 116. Za­twier­dzanie to, nie­stety, bardzo długa pro­ce­dura – pod­kre­ślają spe­cja­liści. W przy­padku co­per­ni­cium od mo­mentu od­krycia do for­mal­nego klep­nięcia nazwy mi­nęło 15 lat. Za twórcę układu okre­so­wego uważa się po­wszechnie – i chyba słusznie – Ro­sja­nina Dmi­trija Mendelejewa.

Po kilku la­tach „za­bawy” w po­rząd­ko­wanie pier­wiastków w oparciu o ich masy ato­mowe, w 1869 roku od­ważył się opu­bli­kować pierwszy układ okre­sowy, w którym ze­brał ponad 90 pier­wiastków. Prze­ło­mowym po­my­słem Men­de­le­jewa było po­zo­sta­wienie pu­stych miejsc tam, gdzie wy­stę­po­wały duże róż­nice między ma­sami ato­mo­wymi zna­nych ów­cze­śnie pier­wiastków i jed­no­cze­śnie za­kłó­cona była re­gu­lar­ność ich wła­sności che­micz­nych. Men­de­lejew prze­wi­dział ist­nienie 8 pier­wiastków, z któ­rych trzy od­kryto jeszcze za jego życia (german, gal i skand) i miały one taką masę ato­mową i wła­sności jak wy­ni­kało to z jego układu okresowego.

Za Men­de­le­jewem po­szli inni – ale suk­cesem było nie tylko prze­wi­dy­wanie ist­nienia no­wych pier­wiastków, ale ich otrzy­manie. Nie­które z nich są bardzo nie­trwałe – uczeni muszą się sporo na­gim­na­sty­kować w la­bo­ra­to­rium, aby mogły za­ist­nieć na ułamki se­kund. Tak też było z co­per­ni­cium (Cn). Pier­wia­stek ten nie wy­stę­puje na­tu­ralnie w przy­ro­dzie, a czas jego „za­ist­nienia” to około jedna se­kunda. Po raz pierwszy zo­stał uzy­skany w la­bo­ra­to­rium GSI (In­stytut Badań Cięż­kich Jonów) w Darm­stadt w Niem­czech, po­przez bom­bar­do­wanie jo­nami cynku oło­wianej tarczy. Do­konał tego mię­dzy­na­ro­dowy ze­spół na­ukowców z Nie­miec, Fin­landii, Rosji i Sło­wacji pod kie­row­nic­twem pro­fe­sora fi­zyki Si­gurda Hof­f­mana 9 lu­tego 1996 roku.

W 2002 roku ze­spół Hof­f­mana po­in­for­mował o po­nownym otrzy­maniu tego pier­wiastka. Póź­niej pier­wia­stek udało się wy­two­rzyć grupie ba­daczy ja­poń­skich, a także innym ze­społom fi­zyków. 10 czerwca 2009 roku Mię­dzy­na­ro­dowa Unia Chemii Czy­stej i Sto­so­wanej (IUPAC) ofi­cjalnie uznała od­krycie nie­miec­kich na­ukowców. Teraz można było wy­my­ślić nazwę dla no­wego pier­wiastka. Pierw­szeń­stwo ma oczy­wi­ście ze­spół na­ukowców, którzy go od­kryli. Wbrew po­zorom nie jest to łatwe za­danie. Istotne jest m.in. utwo­rzenie od­po­wied­niego skrótu – chodzi o to, aby nie był my­lący z in­nymi uży­wa­nymi w chemii i fi­zyce skró­tami. Nad wszystkim czuwa i wy­maga sto­so­wania od­po­wied­nich zasad w wy­borze nazwy IUPAC.

We­dług zasad IUPAC nie można np. nadać nazwy po­cho­dzącej od na­zwiska na­ukowca ży­ją­cego. Tym­cza­sowo pier­wia­stek o liczbie ato­mowej 112 na­zy­wano „unun­bium” (Uub), zgodnie z no­men­kla­turą IUPAC, nie­ofi­cjalnie także „eka-​rtęć” (eka-​Hg), po­nieważ w ukła­dzie okre­sowym znaj­duje się bez­po­średnio pod rtęcią. Ze­spół Si­gurda Hof­f­mana za­pro­po­nował nazwę co­per­ni­cium, po­cząt­kowo ze skrótem Cp. IUPAC za­bronił jednak ko­rzy­stania ze skrótu Cp, więc zmie­niono go na Cn.

Nazwa co­per­ni­cius zo­stała wy­brana na cześć Mi­ko­łaja Ko­per­nika, czło­wieka który „zmienił nasze spoj­rzenie na świat, który uto­rował drogę do na­szego punktu wi­dzenia współ­cze­snego świata po­przez od­krycie, że Ziemia okrąża Słońce”, na­ukowca, który nie otrzymał żad­nych wy­róż­nień, gdy żył – uza­sadnił pro­fesor Hoffman.

Hof­fman pod­kre­ślił związek między od­kry­ciem Ko­per­nika a chemią ją­drową – pla­nety krą­żące wokół Słońca po­równał do struk­tury atomu, w którym elek­trony krążą wokół jądra ato­mo­wego. Ofi­cjalnie nazwę co­per­ni­cium nadano 19 lu­tego 2010 roku, w rocz­nicę uro­dzin Mi­ko­łaja Ko­per­nika. Nazwa zo­stała rów­nież za­twier­dzona przez Zgro­ma­dzenie Ogólne Mię­dzy­na­ro­dowej Unii Fi­zyki Czy­stej i Sto­so­wanej (IUPAP) 4 li­sto­pada 2011 w Lon­dynie. Co­per­ni­cius, któ­rego pewnie spo­lsz­czymy na ko­per­nika, zo­stał cał­ko­wicie za­le­ga­li­zo­wany przez świat nauki.

Powiązane materiały: